ĐỌC VUI VÀ SUY NGHĨ

Cổ vũ lòng yêu thích các trò chơi hữu ích cho sự luyện tập trí óc trong cộng đồng người Việt

CP124 – Bàn qua về Lịch



image001


Lịch được cấu tạo dựa trên các hiện tượng thiên văn. Đối với trái đất, hai đơn vị thiên văn quan trọng nhất là mặt trờimặt trăng, vì thế sự chuyển động của hai đon vị nầy rất quan trọng trong việc tìm hiểu và cấu tạo lịch. Các định nghĩa căn bản của lịch là:

Ngày, là thời gian quay một vòng của trái đất quanh trục của nó, thời gian để cùng một điểm nào đó trên trái đất hướng về mặt trời, thí dụ: thời gian từ nửa đêm nầy đến nửa đêm sau.

Năm, là thời gian quay một vòng của trái đất quanh mặt trời. Thời gian nầy gọi là năm thái dương (Tropical year) và gần bằngg 365.242190 ngày. Thời gian nầy thay đổi.

Vào những năm, 1900, một năm bằng 365.242196 ngày và đến những năm 2100, sẽ bằng 365.242184 ngày. Chính phần lẻ ~ 0.25 ngày gây ra nhiều vấn đề phải giải quyết! Nếu lịch chỉ tính một năm có 365 ngày, thì trong 4 năm lịch mất hết 1 ngày, tức là đi sau thời tiết gần 1 ngày. Để giữ cho lịch đổng bộ với thời tiết, cứ 4 năm lịch cộng thêm 1 ngày trong tháng Hai, tức là tháng Hai sẽ có 29 ngày. Năm có 29 ngày trong tháng Hai gọi là năm nhuần.
Khoa học Thiên văn còn sử dụng một định nghĩa khác cuả năm là năm thiên văn (Sidereal year), đó là khoảng thời gian mà cùng một điểm trên mặt trời hướng về một ngôi sao nào đó.

Tháng, là thời gian của một vòng quay của mặt trăng chung quanh trái đất. Đó cũng là thời gian để cùng một hiện tương của mặt trăng xảy ra kế tiếp. Thới gian nầy còn gọi là tháng thiên thể (Synodic Month) và bằng 29.5305889 ngày.

Thòi gian nầy thay đổi. Vào những năm 1900, thời gian nầy là 29.5305886 ngày, và vào những năm 2100, sẽ là 29.5305891 ngày.

Để ý rằng các con số về ngày trong năm hay tháng chỉ là những số trung bình. Trị số đúng của một năm đặc biệt nào đó có thể sai chạy nhiều phút do ảnh hưởng của sức hút từ các hành tinh khác. Tương tự thời gian của một tháng nào đó có thể sai chạy đến nhiều giờ do nhiều yếu tố như sự thay đổi trong sức hút của mặt trời, độ nghiêng của quỹ đạo mặt trăng.

Không may là thời gian trong một năm không phải là một bội số của thời gian của tháng, có nghĩa là với mỗt năm 12 tháng thì sự tương ứng giữa tháng với mùa màng không còn chính xác nữa.

Tuy nhiên, 19 năm bằng 234.997 tháng, gần bằng với một số nguyên. Như vậy, cứ mỗi 19 năm thì các giai đoạn của mặt trăng lại trở lại cùng ngày như trước nếu năm không rơi vào năm nhuần. Thời gian 19 năm gọi là chu kỳ Meton (Metonic cycle) (Meto là nhà thiên văn học Hy lạp ở thế kỹ thứ 5 trươc CN)

Tóm lại, có 3 số quan trọng phải để ý là:

–  Năm thái dương (Tropical year) bằng 365.24219 ngày
Tháng thiên thể (Synodic month) bằng 29.53059 ngày
19 năm thái dương gần bằng một số nguyên tháng thiên thể

Vì năm không phải là bội số của tháng và tháng không phải là bội số của ngày, nên lịch không bao giờ hoàn mỹ được. Có lịch phát xuất từ truyền thống dân tộc, trong khi các lịch khác được xây dụng và cải tiến nhờ những kiến thức thâu lượm được từ thực nghiệm hay khoa học. Có lịch, như lịch Thiên chúa (Christian calendar), đặt trọng tâm nơi quỹ đạo của trái đất. Các lịch khác, như lịch Hồi giáo (Islamic calendar), chú trọng đến quỹ đạo của mặt trăng. Lịch Do Thái giáo và lịch Trung hoa (hay Âm lịch) lại tổng hợp cả hai.

Lịch Julian – Lịch Gregorian

Lịch Julian được giới thiệu bởi Julius Caesar năm 45 trước CN. Trước khi có lịch Julian, các chức sắc tôn giáo của đế quốc La mã đã thao túng lịch với mục đích chính trị, bằng cách thêm ngày và cả thêm tháng vào lịch để giúp các chính trị gia thân cận. Chán nản vì những xáo trộn do sự khuyn đảo hệ thống lịch gây nên, Julius Caesar sau cùng phải ra tay để đem lịch trở lại vị trí đúng đắn của nó.

Lịch Julian được thông dụng cho đến những năm 1500, khi nhiều nước bắt đầu đổi qua dùng lịch Gregorian. Tuy nhiên , vài nước như Hy lạp và Nga, vẫn sử dụng lịch Julian cho đến đầu những năm 1900.

Trong lịch Julian, một năm thái dương gần bằng 365.25 ngày. Con số đó đưa đến một sai số là 1 ngày trong vòng 128 năm và được bù đấp bằng 1 ngày thêm vào sau mỗi 4 năm, tức là năm nhuần với tháng Hai có 29 ngày.

Theo đó thì năm nào có 2 số chót chia đúng cho 4 là năm nhuần.

Theo lịch Julian, 1 năm có 365.25 ngày, nhưng thật ra, trị số đúng phải 11 phút ngắn hơn. Để điều chỉnh sự quá lố đó, Giáo hoàng Gregory XIII huỷ bỏ năm nhuần mỗi 100 năm, tức là năm chia đúng cho 100 không phải là năm nhuần.

Còn tại sao năm chia đúng cho 400 lại chấp nhận là năm nhuần? Thuận Hoà không thấy tài liệu nào giải thích về điểm nầy. Theo thiển ý thì, nếu cứ 100 năm thì bỏ 1 ngày nhuần để giải quyết sự quá giới hạn của lịch, nhưng bỏ 1 ngày nhuần có lẽ lịch lại đi trể 1 tí ti gì đó, cái tí ti đó lại tiếp tục dồn lại cho đến 400 năm sau thì lịch lại trể gần 1 ngày! Để kéo nó lên, thì thêm 1 ngày nhuần! Dễ quá!.

Vậy là: năm chia đúng cho 400 là năm nhuần!

Tóm lại: Năm nhuần khi số hợp bởi 2 con số chót chia đúng co 4, ngoại trừ năm chia đúng cho 100 nhưng kể luôn năm chia đúng cho 400!

Thuận Hoà sưu tầm

 
%d bloggers like this: